Osnovne karakteristike geopolitičkog položaja i geostrateški izazovi Balkana

pdf

Sažetak
Geopolitički položaj Balkana proizilazi iz njegovog položaja u Evropi, na južnoevropskom vojištu i u Sredozemlju. Od tri velika poluostrva, Male Azije, Balkanskog i Apeninskog, koja daju karakteristična obilježja južnoevropskom vojištu, Balkan zauzima njegovo centralno i najvažnije mjesto. On se sa Malom Azijom i Bliskim istokom nalazi na spoju kontinenata starog svijeta – Evrope, Azije i Afrike. Najkraći kopneni prilaz iz Evrope ka tom važnom međukontinentalnom spoju vodi preko Balkana. On je iz tih razloga važan element strategijskog saobraćajnog čvorišta između Evrope, Azije i Afrike, u ovom dijelu gdje se oni međusobno najviše približavaju. Iz ranijih vremenskih razdoblja, a posebno iz ranijih ratova, poznat je povezujući položaj Balkana, ne samo u okviru geografskog prostora koji danas uključujemo u južnu Evropu, već znatno šire. Nadiranje Persijanaca i Turaka sa istoka u Evropu i krstaša iz Evrope na istok, kao i nadiranja Nijemaca prema istoku pod parolom „Drang nash Osten“ („Prodor na istok“), su primjeri za to.

Ključne riječi: geopolitički položaj, Balkan.

Imajući u vidu da je navedeni spoj tri kontinenta starog svijeta i danas veoma značajan, ne samo po svom geografskom položaju, već i po mnogim privrednim, saobraćajnim, političkim, vojnim i drugim funkcijama, stvarnostima i perspektivama, geopolitički položaj Balkana, a tim i svih balkanskih država, dobija još više u značaju i postaje osjetljiv naročito na razne pritiske ekonomske, političke, vojne i druge prirode, pa i na lokalne ratove. Pri tome treba imati na umu da je to najkraći prilaz iz industrijski razvijenijeg dijela svijeta – zapadne i srednje Evrope, koji je ujedno u energetici siromašan, prema Bliskom istoku, naftom bogatom ali nerazvijenom dijelu svijeta. Iz toga se može izvući zaključak da u prostoru južnoevropskog vojišta Balkan ima ključni geopolitički položaj. Teško je pronaći mogućnost planiranja i realizacije ma kakvih ratnih dejstava na tom vojištu, a da se pri tome ne uzme u obzir Balkan i mogući uticaji njegovog ratnog potencijala. Zbog toga su prijateljstvo, miroljubiva i dobrosusjedska saradnja država ova tri poluostrva, a posebno balkanskih država, od neprocjenjivog značaja za očuvanje mira u ovom dijelu svijeta.
Pri procjeni geopolitičkog položaja Balkana treba uvažavati i sljedeće vojnogeografske karakteristike.
1) Centralni dio Balkana obuhvata prostor Kraljevo – Priština – Skoplje – Sofija. To je centralni balkanski manevarski prostor, sa značajnim komunikacijskim čvorištima. Iz njega se komunikacije i prohodne zone zrakasto razilaze u sve dijelove ovog poluostrva. Ovaj dio Balkana imao je presudnu ulogu u prošlosti u pogledu širenja moći i uticaja ne samo na poluostrvu, već i znatno šire. Zbog toga su i sve vojske ili veće grupacije oružanih snaga koje su dejstvovale na Balkanu ili preko njega prvenstveno nastojale da ovladaju ovim prostorom, da se na njemu učvrste, odnosno da protivniku onemoguće pristup u njega.
2) Moravsko-vardarska dolina na poluostrvu čini centralnu i najvažniju prirodnu prohodnu zonu meridijanskog smjera između panonskog i egejskog geografskog prostora. Na sjevernom ulazu u ovu prohodnu zonu nalazi se Beograd, kao sjeverna kapija Balkana, što pojačava značaj moravsko-vardarske doline. Paralelna prohodna zona koja vodi od doline Kolubare preko Ibarske klisure, Kosova polja, Kačaničke klisure, Pologa i Kičevske kotline ka Pelagoniji i dalje Atini pojačava kapacitet centralne prohodne zone Balkana i povećava značaj položaja država kroz koje prolazi.
3) Sjeverozapadni dio Balkana, između Save i Jadranskog mora, pripada Hrvatskoj, Bosni i Hercegovini i Srbiji. Od svih balkanskih država samo Slovenija i Hrvatska imaju kopneni dodir sa zapadnom polovinom Evrope. Sličan položaj na Balkanu imaju Bugarska, evropski dio Turske, BJR Makedonija, Grčka i Albanija na istočnom, kontinentalnom, dijelu evropskog ratišta radi onemogućavanja i izbijanja na najosjetljivije područje akvatorije Sredozemnog mora: Otrantska vrata i Sicilijanski prolaz.
4) Hrvatskoj, Srbiji i Bosni i Hercegovni, pripada prirodni najveći i jedini otvor Balkana prema srednjoj Evropi. Njega čini južni dio Panonske nizije. Njegova širina iznosi oko 500 km. Već od linije Sava – Dunav, ka unutrašnjosti, ovaj otvor postepeno prelazi u nekoliko uskih ulaza koji, idući u unutrašnjost Balkana, postaju sve uži, a neki se i potpuno gube. Među tim ulazima ističu se: moravsko-vardarski, bosansko-neretljanski, vrbaski, unski, pokupsko-delnički i ljubljansko-postojnski.
5) Od 12 važnijih ulaza na Balkansko poluostrvo, Bosni i Hercegovini, Hrvatskoj i Srbiji pripada sedam: Postojnska vrata, Delnička vrata, Ravni kotari, dolina Neretve, Beograd, dolina Bosne i širi rejon Zagreba (Pounje i Pokupje). Ostalih pet ulaza: albansko primorje, Atika, Solunsko polje, turski moreuzi, Fokpanska vrata nalaze se na prostoru ostalih pet balkanskih država.
Sve te karakteristike ukazuju da balkanske države imaju važnu ulogu i u sigurnosnom pogledu osjetljiv geopolitički i geostrategijski položaj. Iz toga proizlaze potrebe pretvaranja ovog prostora u zonu mira i dobrosusjedskih odnosa, uz paralelno i stalno jačanje evropske odbrambene moći.
    Balkan nije nevažna geopolitička žabokrečina. Smješten je na srednjoj geografskoj širini i podložan utjecaju raznih tipova klimatskih uvjeta. Srednje dnevne temperature u ljetno doba kreću se od 21,1 do 32,2 C sa hladnijom temperaturom na planinama.
Balkan zahvata jugoistočni dio Evrope, između Crnog, Mramornog, Egejskog, Sredozemnog, Jonskog i Jadranskog mora. Za sjeverenu granicu uzima se linija Dunav – Sava – Kupa – Krka – Vipava - sjeverna ivica Tršćanskog zaliva. Osim kontinentalnog kopna, Balkanu pripadaju i mnoga ostrva u priobalnim morima. Balkansko poluostrvo ranije se nazivalo Ilirsko, Grčko, Rimsko, Vizantijsko i evropska Turska. Površina Balkana iznosi 520.000 km2 ili 6% površine Evrope. Širina na pravcu Varna – Trst iznosi 1.300 km, a na liniji Istanbul – Valona 800 km. Dužina Smederevo – Solun 480 km, a Beograd – Rt Tenaron 950 km. Svojim geografskim položajem Balkan spaja Evropu sa Azijom, od koje je odvojen moreuzima Bosforom i Dardanelima. Od Apeninskog poluostrva udaljen je (na pravcu Bari – Herceg Novi) 200 km, a od sjeverne Afrike (Krit – Darna) 350 km.

Obale Balkana duge su 9.300 km. Različita im je razuđenost i pristupačnost. U Jadranskom i Jonskom moru pretežno su visoke i strme. Veze obale sa unutrašnjosti Balkana su slabe. Najbolji su prolazi dolinama rijeka Neretva, Vardar, Struma, Marica i Dunav. U Egejskom moru svi plovni putevi, između grčkih i turskih obala, kanalisani su između mnogobrojnih ostrva.
Reljef
Balkan nema jedinstven planinski sistem. Pripadaju mu četiri planinska sistema: Dinarski, Šarsko-pindski, Balkanski i Rodopski.
Nizija
Na sjevernom rubu, južno od Save i Dunava su Posavina, Podunavlje i Pomoravlje, a na istoku su Crnomorski pomorski pojas, Marička dolina i Trakijska nizija, na jugu Solunsko polje i Tesalija, a na zapadu Albanska primorska ravnica.
U unutrašnjosti su manje nizije i zaravni, po postanku i obliku najvećim dijelom kotline, a ima i manjih kraških polja, potpuno zatvorenih planinama. Riječne doline su, mahom uske, izuzev Save, Dunava, Morave i Marice.
Balkan je samo djelomično pošumljen. Veći šumski kompleksi nalaze se u unutrašnjosti. Uz obalu mora je makija, a dublje u primorskoj oblasti pretežno rastu bor i čempres. U unutrašnjosti u višim planinskim predjelima do 1.000 m visine susreću se grab i hrast, a iznad toga, najčešće, je bukva. Od 1.000 do 1.600 m nadmorske visine su planinski pašnjaci.
Hidrografija
Balkan je bogat vodenim tokovima, izuzev Dinarskog primorja i Grčke. Vode pripadaju slivovima Crnog, Egejskog, Jonskog i Jadranskog mora. Najveći je Crnomorski sliv kome pripadaju Dunav i Sava.
Klima
Čitav Balkan nalazi se u sjevernom umjerenom klimatskom pojasu. Na sjeveru je otvoren prema Panonskoj niziji i Ruskoj ravnici, odakle dopiru hladni kontinentalni, odnosno, stepski utjecaji. Na jugu Dinarske, Rodopske i Stara planina, sprječavaju prodiranje sredozemne klime dublje u unutrašnjost. Klimatski i vegetacijski utjecaj Sredozemnog mora, vezani su samo uz uski primorski pojas, a dublje dopiru samo rijetkim dolinama rijeka.

prilozi:
1. Geografska karta Balkana (Balkanskog poluostrva)
balkan1

2. Komunikacijski pravci (britanski pomorski put prema Indiji i njemački kontinentalni put prema Perzijskom zaljevu - Drang nach Osten). Izvor: Petar Vučić, Politička sudbina Hrvatske, Mladost, Zagreb, 1995., str. 42.
balkan

3. Ptolomejeva karta oko 140. g.n.e. Izvor: Grupa autora, Geografija svijeta, Sloga, Zagreb, 1958., str. 320.
Picture1

4. 
Orteluisova karta iz 1571. godine; Izvor: Grupa autora, Geografija svijeta, Sloga, Zagreb, 1958., str. 321.
Picture2

5.Širenje Rimske države
Izvor: Eduard Kale, Povijest civilizacija, Školska knjiga, Zagreb, 1988., str. 34.
Picture3

6.Glavne ceste u rimsko doba
Izvor: Vjekoslav Klaić: Povijest Bosne do propasti kraljevstva, Svjetlost, Sarajevo, 1990., str. 360.

slika6 nj

7.Evropa u vrijeme seobe naroda
Izvor: Eduard Kale, Povijest civilizacija, Školska knjiga, Zagreb, 1988., str. 108
slika7 nj
Granica je išla linijom: Apeninsko poluostrvo – Bari – Budva – Morača - dolina Drine – Dunav – Tisa i dalje. Drina je tako postala, ne samo međudržavna granica, nego i vjekovna granica dvaju svjetova i kultura, sve do danas.

8.Jugoistočna Evropa 1914.
Izvor: Međunarodni znanstveni skup "Jugoistočna Europa 1918–1995.", Zadar, 1995.
slika8 nj

9. Balkansko poluostrvo
Izvor: Grupa autora, Regionalna vojna geografija I, SSNO, Beograd, 1989., str. 26.
slika9 nj

10.Jugoistočna Evropa 1948.
Izvor: Međunarodni znanstveni skup "Jugoistočna Europa 1918–1995.", Zadar, 1995
slika10 nj

11.Položaj zapadnog Balkana u jugoistočnoj Evropi
Države zapadnog Balkana = crvena linija; Države jugoistočne Evrope = crvena + plava linija
slika11 nj

12.Položaj Balkana sredinom 1. milenija st. e.
Izvor: Unat Faik: Tarih atlasi, Istanbul, 1996., str. 8.
slika12 nj

13.Granice osvajanja Osmanlija
Izvor General štab Armije BiH: BiH od najstarijih vremena do kraja Drugog svjetskog rata, Sarajevo, 1995., na str. 68.
slika13 nj

Save