Geopolitičke aspiracije Srbije prema Bosni i Hercegovini

pdf 

Sažetak

Bosna i Hercegovina je zbog svog geografskog položaja, oblika i granica kao i zbog sličnosti po vjeri naroda koji u njoj žive susjedima vrlo interesantna. Geopolitičke aspiracije Srbije prema Bosni i Hercegovini treba posmatrati u kontekstu politike stvaranja Velike Srbije, gdje ista zauzima centralnu poziciju odnosno njeno geostrateško jezgro.  U radu se obrađuje kako historijat geopolitičkih aspiracija Srbije prema Bosni i Hercegovini, tako i faktori koji trenutno onemogućavaju ili umanjuju navedene aspiracije. Treba napomenuti da koncept Velike Srbije zbog svojih bliskih veza sa Rusijom nikad nije odgovarao Zapadu, zbog bojazni koja je teorijski utemeljena u angloameričkoj geopolitičkoj misli Mehena, Makindera i Spajkmena da će Rusija preko Srbije – tačnije nadiranjem iz Heartlanda uspjeti da perforira Rimland i tako ugrozi njegovu pomorsku nadmoć.

Ključne riječi: geopolitičke aspiracije, geostrateško jezgro, geopolitički položaj, Heartland, Rimland, Velika Srbija, Načertanije i SANU.


1.0 Uvod

Bosna i Hercegovina je kroz historiju od najstarijih vremena imala rizičan geopolitički položaj, te je u Drugom svjetskom ratu odigrala ključnu ulogu u oslobađanju od fašizma. Geopolitičke aspiracije prema Bosni i Hercegovini pored Srbije ima i Hrvatska pa i Crna Gora. Ovom prilikom obrađujemo tematiku geopolitičkih aspiracija Srbije prema Bosni i Hercegovini. One su proizvod mitomanske svijesti srpske intelektualne i političke elite, koja je bazirana na lažnoj historiji a koja se uporno prenosi sa generacije na generaciju. Problem Srbije u integracijama prema Evropskoj uniji svakako će biti njihovo preveliko bavljenje historijom. Na toj osnovi, te kroz ovaj rad mogu se pratiti geopolitičke aspiracije Srbije prema Bosni i Hercegovini, koje se od najstarijih vremena pa do danas ni za jotu nisu promijenile. Naravno, novi geopolitički poredak, geopolitičke aspiracije Srbije ne samo kada je u pitanju Bosna i Hercegovina svodi na nemijenjanje postojećih granica na Balkanu. Integracijom Srbije u Evropsku uniju i NATO savez stvorit će se određena stabilnost, koja će omogućiti ekonomski prosperitet ne samo Srbije nego i svih država na Balkanu. Naravno, svjesni smo da će srpsko oslobađanje od svoga vanzemaljskog identiteta biti sporo, dugo i mukotrpno. Samo tako shvaćeno ima izgleda za uspjeh.


2. Cilj istraživanja

Cilj istraživanja je spoznaja i dokazivanje kontinuiteta geopolitičkih aspiracija Srbije prema Bosni i Hercegovini od najstarijih vremena, projekta „Načertanija“ Ilije Garašanina, pa do danas, kroz Dejtonsku Bosnu i Hercegovinu (gdje se entitet Republika Srpska koji je sastavni dio države Bosne i Hercegovine i nema međunarodno priznanje, u Srbiji doživljava kao druga država srpskog naroda). Istraživanjem dokazujemo da je opstojnost Bosne i Hercegovine jedino moguća integracijom u Evropsku uniju i NATO savez.

3. Historijat geopolitičkih aspiracija

3.1 Teritorijalne aspiracije prema projektu „Načertanije“

Aspiracije Srbije prema Bosni i Hercegovini artikulisane su u velikosrpskom projektu „Načertanije“ Ilije Garašanina iz 1844. godine. Ovaj projekat, u osnovi ima za cilj stvaranje „Velike Srbije“, kao regionalne sile na Balkanu, što se na određen način i ostvarilo, trajalo i potvrdilo ratom u periodu 1992 – 1995 na prostorima bivše Jugoslavije.
U analizi korijena velikosrpskog nacionalnog programa Ilije Garašanina u projektu „Načertanije“ bio je spis koga je sačinio poljski kmet Adam Czartoryski i njegov specijalni agent za južnoslavenske zemlje, panslavistički orijentalist, Čeh Franjo Zach. Poljska je u to vrijeme bila raskomadana između Rusije, Austrije i Pruske, tako da ona po Evropi traži saveznika koji će oslabiti i destabilizirati te zemlje. Djelimično je te saveznike našla u Velikoj Britaniji i Francuskoj, a pažnja je sve više bila usmjerena prema Balkanu, jer je prema diplomatskim procjenama došla do saznanja da bi moglo doći do propasti Turske, što bi umnogome poremetilo odnose između Austrije i Rusije u borbi za osmansko naslijeđe u koje su bile uključene i male balkanske zemlje. Otuda i ideja poljskih emigranata u Parizu da prave plan neposrednih aktivnosti Srba i Hrvata na stvaranju jedne južnoslavenske države koja bi nastala na razvalinama turske i austrijske imperije. U svemu ovome oni komuniciraju sa „Ilirskim pokretom“ Ljudevitom Gajem kao i Ilijom Garašaninom radi ostvarivanja svojih ciljeva. U tom pravcu, Franjo Zach je napisao „Plan za slovensku politiku Srbije“, a što će biti ideja i politička osnova „Načertanija“, s tim što je Garašanin u bitnim stvarima promijenio sve što se odnosi na srpsko-hrvatsku saradnju u stvaranju zajedničke države i sve pojmove koji se odnose na Južne Slovene. Umjesto njih ubacio je srpske pojmove: Srpsko carstvo, Dušanovo carstvo i druga. On je u svom planu tražio da se na Balkanu uspostavi srpska hegemonija, jer su Srbi većinski narod, a niko se ne slaže sa rezultatima koje je srpski narod ostvario u Prvom i Drugom srpskom ustanku. Isto tako Garašanin kaže: „Srbija mora nastojati da od zdanja turske države, kamen po kamen otcjepljuje i prima kako bi od ovog materijala  na starom dobrom temelju, ponovo bilo staro carstvo srpsko“. Prema programu „Načertanija“ u sastav Srbije bi trebale ući zemlje: Bosna i Hercegovina, Bugarska, Crna Gora, sjeverna Albanija, Srem, Banat i Bačka. Neke zemlje kao što su sjeverna Grčka i Makedonija, iako su bile u sastavu Dušanovog carstva, nisu obuhvaćene. Garašaninov plan je držan u tajnosti sve do njegove smrti 1833. godine, kada je otkriven i pohranjen u Bečkom arhivu. Njegovo javno predstavljanje nije izvršeno kako Austrija ne bi otkrila pretenzije prema: Banatu, Sremu i Bačkoj, koje su bile u njenom sastavu. Od tada pa do danas „Načertanije“ će biti  spoljnopolitička platforma svih vladara Srbije, još iz dinastije Obrenovića i Karađorđevića i podloga za izradu velikosrpskih planova. Ovo potvrđuje i prvo ozbiljnije tumačenje „Načertanija“ od strane Dragoslava Stranjkovića koji kaže: „Nema nikakve dileme da je taj program pravi spomenik jugoslavenstva, čiji je autor bio jedan od najvećih i najuglednijih srpskih političara i državnika XX vijeka.“
„Načertanije“ će svoju reaktuelizaciju do danas doživjeti dva puta, ali će Ilija Garašanin biti priznat kao najveći srpski političar i državnik, tek poslije Memoranduma SANU 1986. godine.

 karta1
                         Karta br. 1     Velika Srbija za vrijeme Cara Dušana  1350. godina

3.2 Projekat Stevana Moljevića

Svoju prvu značajniju reaktuelizaciju, „Načertanije“ u liku i djelu poznatog četničkog ideologa Stevana Moljevića, doživjelo je u Drugom svjetskom ratu, tačnije 30. 06. 1941. godine. Pod drugom tačkom svog projekta kaže: „Srbima se nameće prva i osnovna dužnost, da stvore i organizuju homogenu Srbiju, koja ima da obuhvati cijelo etničko područje na kome Srbi žive i da joj osiguraju potrebne strateške i saobraćajne linije i čvorove, te privredna područja kako bi joj bio omogućen i obezbijeđen slobodan privredni, politički i kulturni život i razvitak za sva vremena. Preseljenje i izmjena žitelja, naročito Hrvata sa srpskog i Srba sa hrvatskog područja, jedini je put da se izvrši razgraničenje i stvore bolji odnosi između njih, a time otkloni mogućnost da se strašni zločini koji su se dešavali u prošlom ratu otklone, a naročito u ovom sadašnjem, na svome području na kome su Srbi i Hrvati bili izmiješani i gdje su Hrvati i Muslimani s planom išli na istrebljenje Srba.
U projektu, Stevan Moljević ističe zahtjeve za novim granicama i kaže: „Osnovna greška u našem državnom uređenju je bila što 1918. godine nisu uspostavljene granice Srbije. Ta se greška mora ispraviti danas ili nikad. Upravo te granice se danas moraju uspostaviti i one moraju obuhvatiti cijelo etničko područje na kome Srbi žive sa slobodnim izlazom na more za sve srpske oblasti koje su nadomak mora“  Po njemu srpska područja su bila : Crna Gora, Bosna i Hercegovina, sjeverna Dalmacija, Kordun, Banija, Slavonija odnosno poznata granica Velike Srbije, Virovitica, Karlobag i Karlovac.
Treba napomenuti i da je ovom reaktuelizacijom projekta „Načertanije“ došlo do širenja Velike Srbije i na prostor Hrvatske. Moljević daje Srbiji oslobodilačku ujediniteljsku misonarsku ulogu u odnosu na ostale jugoslovenske i balkanske države, gdje on kaže da Srbi svoju historijsku misiju moraju ispuniti, a moći će to učiniti ako budu okupljeni u homogenoj Srbiji i u okviru Jugoslavije koju će zadahnuti svojim duhom i dati joj svoj pečat. Srbi moraju imati hegemoniju na Balkanu, a da bi je imali, moraju prethodno imati hegemoniju u Jugoslaviji. Moljević smatra da je u stvaranju projekta Jugoslavije, učinjen pogrešan red poteza kada je formirana Kraljevina Srba, Hrvata i Slovenaca, koji se ne smije ponoviti jer po njemu „Srbi su sve dali za Jugoslaviju“.
 karta2

3.3 Bosna i Hercegovina u djelima Jovana Cvijića

Srpski antropogeograf Jovan Cvijić u svojoj knjizi „Govori i članci“, govori o srpskom i hrvatskom narodu u Bosni i Hercegovini, a u članku „Značaj Bosne i Hercegovine za srpski narod“ još jednom to posebno  naglašava: „Jasno je da je Bosna i Hercegovina po vrijednosti naroda, te po njenom aktuelnom položaju u etnografskoj masi srpskohrvatskog naroda kao i po zgodnoj mješavini pravoslavnih i katolika, ključ srpskog problema“. Bez nje ne može biti veće srpske države. Ona je najvažnija oblast za rješavanje srpskohrvatskog, a time i jugoslovenskog pitanja . U članku „Duh i smisao Austro-Ugarske uprave u BiH“ Jovan Cvijić govori o okupaciji srpske Bosne i Hercegovine, o nastojanjima  Austro-Ugarske da na pomenutim područjima razvija katoličko-klerikalni duh, sa ciljem netrpeljivosti između naroda-konfesija. Domet Cvijićevih težnji je, pod plaštom ujedinjenja Srba, Hrvata i Slovenaca, ujedinjenje i formiranje „Velike Srbije“, koju povezuje sa nastanjivanjem Srba na Dinaridima, a što je poklapanje sa projektom Stevana Moljevića.
Interesantno je da Cvijić u svojoj knjizi „Govori i članci“, uopće ne pominje postojanje autohtonog naroda tada Muslimana – Bošnjaka.

3.4 Memorandum SANU iz 1986. godine

Projekat „Velike Srbije“ poznat kao „Memorandum SANU“, napravila je grupa od 16 akademika Srpske Akademije Nauka i Umjetnosti, a prvi put se javlja na stranicama lista „Večernje novosti“ 24 i 25. 09. 1986. godine. Tekst koji se tada pojavio, kod određenog broja ljudi naišao je na odobravanje, a kod drugog na negiranje. Na odobravanje je naišao kod Srba koji su smatrali da će na ovaj način ostvariti dominaciju na teritorijama koje im, ni po kom osnovu ne pripadaju. Izložena su velikosrpska shvatanja kako i na koji način da se Srbija razvije, kako i koju ulogu treba da ima na Balkanu i u Evropi. U Memorandumu se na otvoren način podržava nacionalizam i šovinizam koji se iskazuje u vidu navodne zabrinutosti za raspad Jugoslavije, a istovremeno se zagovara srpski nacionalizam, separatističkog tipa.
U poglavlju o položaju Srbije i srpskog naroda govori se o zaostajanju u razvoju privrede Srbije, neregulisanim državno-pravnim odnosima Jugoslavije i njenih pokrajina, kao i stanju na Kosovu, a posebna pažnja se posvećuje stavu da Srbija u toku Drugog svjetskog rata za vrijeme Drugog zasjedanja AVNOJ-a, nije ravnopravno učestvovala  u donošenju odluka. Ove historijske činjenice ukazuju da tokom rata, Srbija nije bila formalno, a pogotovo ne suštinski u ravnopravnom položaju kada su donošene odluke od značaja za buduće državno uređenje. To ne znači da se Srbi dobrovoljno ne bi izjasnili za federalizam kao najpogodnije uređenje, kao višenacionalnu zajednicu, već se ima u vidu da su se oni bez predhodnih priprema i podrške svojih političkih organizacija, našli u položaju da u ratnim uslovima imaju rješenja koja su otvarala široke mogućnosti za njihovo razbijanje.
Položaj Srba morao je biti blagovremeno razmatran i regulisan sa stanovišta njegovog nacionalnog integriteta, nesmetanog kulturnog razvitka, a ne da to izuzetno važno pitanje ostane otvoreno za rješenja koja pogađaju interese srpskog naroda.
O položaju Srba u drugim republikama u Memorandumu se kaže: „Izuzimajući period postojanja Nezavisne Države Hrvatske, Srbi u Hrvatskoj nikad u prošlosti nisu bili tako ugroženi koliko su danas. Rješavanje njihovog položaja nameće se kao prvorazredno pitanje. Ovdje se nigdje ne spominje ugroženost Srba u BiH, jer je SANU smatrao BiH svojom u svim varijantama, a na otpor Bošnjaka nisu nikada ni pomišljali. Zato i danas njihovi nacionalisti na čelu sa Vučićem smatraju da je ključ mira na Balkanu pomirenje Srba i Bošnjaka na štetu suvereniteta Bosne i Hercegovine.
SANU je smatrao da izvan Srbije, pogotovo uže, živi veoma veliki broj Srba i da je taj procenat veći od ukupnog broja drugih naroda. Prema popisu stanovništva iz 1991. godine  van teritorije Srbije živi 24% ili 1.958.000 Srba, što je znatno više nego što je u Jugoslaviji Slovenaca, Albanaca i Makedonaca, uzevši pojedinačno, a skoro isto toliko Muslimana. Van užeg područja Srbije tada je živjelo 3.285.000 ili 40,3% od ukupnog broja. U opštim dezintegracionim procesima Jugoslavije, tvrdilo se da su u njoj najviše ugroženi Srbi, stvarajući time ratnu psihozu pod izrekom „Svi Srbi na okup“.
Potvrda ovakve opasne politike je rat na prostorima Hrvatske, Slovenije i Bosne i Hercegovine sa nezapamćenim zločinima, egzodusom i etničkim čišćenjem.

3.5 Teritorijalne aspiracije Srbije u periodu od 1918. godine do Drugog svjetskog rata

Aspiracije Srbije prema Bosni i Hercegovini se mogu posmatrati u novijem periodu, od stvaranja Kraljevine Srba, Hrvata i Slovenaca 01. 12. 1918. godine. Oblik ove države predviđen je Krfskom deklaracijom sredinom 1917. godine, kojom su okončani pregovori između predstavnika Srpske vlade, Nikole Pašića i predsjednika jugoslovenskog odbora, Ante Trumbića. U stvaranju Kraljevine Srba, Hrvata i Slovenaca  (SHS), Bosna i Hercegovina je minorno učestvovala i kao takva po dekretu Aleksandra I Karađorđevića, ušla u njen sastav.
 karta3

Prvi Ustav Kraljevine SHS od 28. 06. 1921. godine, poznat kao Vidovdanski Ustav, sadržavao je „Turski paragraf“ član 135, kojim je određeno da Bosna i Hercegovina ostaje u svojim sadašnjim granicama, te da postojeći okruzi u njoj važe kao oblasti. Time je, iako centralističkim Ustavom garantovan teritorijalni integritet Bosne i Hercegovine. Kralj Aleksandar je 06. 01. 1929. godine izveo državni udar, uspostavio diktaturu, ukinuo Ustav iz 1921. godine, donio zakon o nazivu i podjeli Kraljevine na upravno-teritorijalna područja. Kraljevina SHS je dobila naziv Kraljevina Jugoslavija i podijeljena je u 9 banovina. Smisao državnog udara je bio da se ojača kraljeva diktatura, da se sankcioniše državni centralizam, integralno jugoslovenstvo i ograniče građanska prava. Kralj Aleksandar je imao apsolutnu vlast u državi. Na taj način je po prvi put razbijeno političko-teritorijalno jedinstvo BiH.
U historijskim i državnim granicama, koje su bile međunarodno priznate, podjelom na banovine, BiH je bila najviše pogođena. Dijelovi njenog teritorija su ušli u sastav četiri banovine: Vrbaska, Drinska, Primorska i Zetska od kojih su samo dvije imale sjedište u BiH. Teritorij je razdijeljen i usmjeren izvan njenih historijskih granica, kako bi se na taj način izbrisala bosanska državnost i teritorijalnost. Sporazumom Cvetković-Maček od 26. 08. 1939. godine stvorena je koaliciona vlada te osnovana banovina Hrvatska.
Velikosrpski radikali su poslije objavljenog pomenutog sporazuma, insistirali da se BiH uključi u Srbiju kao prevashodno „srpska zemlja“. Vođstvo demokratske stranke je zahtijevalo da buduća srpska jedinica bude BiH, Crna Gora, Vojvodina i Makedonija. Stojadinovićeva srpska radikalna stranka smatrala je da je pomenutim sporazumom izvršen državni udar i odlučno se protivio bilo kakvoj autonomiji BiH.
Pošto je parola „Srbi na okup“, udružila srpsku intelektualnu elitu, historičare, književnike, pravnike pod predsjedništvom Slobodana Jovanovića „Srpski kulturni krug“ se zalagao da se poslije sporazuma Cvetković-Maček, geopolitički obilježi srpska etnička cjelina. Vođstvo pomenutog kluba je smatralo da Srbija polaže pravo na BiH, jer po uvjerenju njegovih uticajnih članova bosanski Muslimani čine dio srpskog naroda, islamske vjeroispovijesti. Kao posljedica sporazuma Cvetković-Maček, javlja se ideja o srpskoj zemlji sa sjedištem u Skoplju koja bi obuhvatala banovine: Vrbasku, Drinsku, Dunavsku, Moravsku, Zetsku i Vardarsku. To bi bio jedinstven srpski teritorij. Istim sporazumom, sa srpske strane  u najgoroj formi, izražene su pretenzije prema BiH, koja bi podjelom na pomenute banovine praktično nestala.
Historijski posmatrano, Srbija je oduvijek imala pretenzije prema BiH. Međutim, raspadom bivše Jugoslavije i međunarodnim priznanjem novonastalih država, uključujući i BiH, aspiracije Srbije su zahvaljujući progresivnom političkom vođstvu, u značajnoj mjeri smanjene. U prilog ovoj činjenici ide i njeno nastojanje da se integriše u Evropsku Uniju. U toj namjeri i uspijeva, te već 2015. godine otvara pregovore sa Evropskom unijom i intezivno nastavlja da se priključi istoj što prije. Naravno, na tom putu, Srbija mora ukloniti sve geopolitičke aspiracije prema Bosni i Hercegovini i Kosovu, priznati Republiku Kosovo, što će biti veliki izazov za njene političare.
 karta4

3.6 Položaj Bosne i Hercegovine u AVNOJ-evskoj Jugoslaviji

Geostrateški položaj Bosne i Hercegovine imao je poseban značaj za bivšu Jugoslaviju. U Bosni i Hercegovini se nalazio i geometrijski centar Jugoslavije na području u neposrednoj blizini Sarajeva. Bosna i Hercegovina se nalazila između dva bloka, srpskog i hrvatskog balansirajući među njima i temeljeći unutrašnju stabilnost Jugoslavije na toj geografskoj i narodnoj osnovi. Bosna i Hercegovina je na toj osnovi u AVNOJ-evskoj Jugoslaviji predstavljala garant stabilnosti nove Jugoslavije, pa je zbog toga u mnogim oblastima bila kako ekonomski tako i na druge načine zapuštena.
Na nacionalnom planu velikosrpski projekt korištenja Bosne i Hercegovine bio je prisutan u formi politike bratstva i jedinstva, a sve na račun Bošnjaka – tačnije gušenja njihove nacionalne emancipacije.
Srpski geopolitičari poslije Titove smrti aktueliziraju granice Republika dovodeći u pitanje i sam AVNOJ, čijim je odlukama Bosna i Hercegovina opstala u historijskim granicama, koje su potvrđene još na Berlinskom kongresu 1878. godine.
Veliki udarac na državnost Bosne i Hercegovine  izvršen je donošenjem Ustava iz 1946. godine, kada je odbijena apelacija Hasana Čišića da se u Ustav unese umjesto pet još jedna šesta buktinja. To će biti ispravljeno tek 1963. godine kada Muslimani u Bosni i Hercegovini postaju konstitutivnim narodom, što se zvanično ojačava Ustavom iz 1971. godine.

3.7 Agresija SR Jugoslavije na Bosnu i Hercegovinu od 1992–1995. godine
U vrijeme međunarodnog priznanja Bosne i Hercegovine 06. 04. 1992. godine njena teritorija je gotovo u cijelosti bila okupirana od vojnih formacija i njenih saveznika Srpske radikalne i Srpske Demokratske stranke. Još odranije, tačnije, od polovine 1991. godine  jedinice Jugoslovenske Narodne Armije svoje ljudstvo i tehniku prebacuju iz Slovenije i Hrvatske u Bosnu i Hercegovinu prema uputstvima iz Beograda.
Praktično, na području Bosne i Hercegovine u prvoj polovini 1992. godine od postojećih 17. korpusa koji su egzistirali na području Jugoslavije njih 9 je sa kompletnom tehnikom i dobrim dijelom ljudstvom prebačeno na područje Bosne i Hercegovine. Njima su se pridružile i brojne paravojne srpske organizacije iz Hrvatske, Srbije i Crne Gore.
U osnovi im je bila četnička genocidna politika sa svim obilježjima i ikonografijom, koja je egzistirala u Drugom svjetskom ratu.
Poslije toga, dogodile su se krupne demografske promjene  na području Bosne i Hercegovine. Genocid, egzodus i asimilacija koji su od strane srpskog agresora  izvršeni nad bošnjačkim stanovništvom na području prostora Bosne i Hercegovine stanovništva pokazali su se u svoj svojoj veličini. Radi ilustracije na području zaštićene UN zone Srebrenica ubijeno je 8372  Bošnjaka u dobi 15-59 godina.

3.8  Srbija na putu prema Everopskoj uniji - benefit za BiH

Uzimajući činjenicu da će negativno viđenje Balkana vjerovatno trajati sve dok Evropi bude odgovaralo, onda možemo konstatovati da je taj period dobrim dijelom iza nas. Prijemom Bugarske i Rumunije u Evropsku uniju, intenzivnim pregovorima u otvaranju novih poglavlja Srbije i Crne Gore, geopolitička stvarnost jugoistoka Evrope bitno se mijenja. Negativno viđenje Balkana, koji je od strane Evrope preimenovan u jugoistok Evrope i zapadni Balkan je prekinuto i svim državama na navedenom području je data šansa integraciji prema Evropskoj uniji.
Geografski, Srbija zauzima centralnu poziciju na Balkanu i njena osnovna  geopolitička karakteristika je da kontroliše jedan od glavnih kopnenih puteva iz zapadne Evrope prema Turskoj i Bliskom istoku. Sebe je smatrala regionalnom silom na Balkanu, a i danas takvo razmišljanje postoji u najvećem dijelo kako njihove populacije tako i u političkim i intelektualnim elitama.
Nasuprot takvim razmišljanjima aktuelno političko vođstvo na čelu sa Aleksandrom Vučićem svim snagama nastoji poboljšati tešku ekonomsku situaciju u zemlji (spoljni dug zemlje je 75% BDP), integracijama u Evropsku uniju, u čemu i uspijeva. Integracijama u Evropsku uniju Srbija treba da da signal da se oslobodila mitomanske namjere stvaranja Velike Srbije. Takav put je politička konsolidacija država zapadnog Balkana, odnosno međusobnog međunarodnog uvažavanja suvereniteta i teritorijalnog integriteta država nastalih raspadom Jugoslavije. Srbija se integracijom u Evropsku uniju odriče njoj izmišljenog statusa regionalne sile, i svoj identitet u određenoj mjeri prepušta Evropskoj uniji. To nam govori da svoju identifikaciju i održivost vidi u Evropskoj uniji što može biti pozitivno ozračje za cijeli region u smislu njegove mirne integracije prema Evropi. Zvanična posjeta tadašnjeg presjednika Srbije Borisa Tadića 29. 06. 2006. godine otvorila je novo poglavlje u odnosima Srbije i Bosne i Hercegovine kojom prilikom je izjavio: „Cjelovita Bosna i Hercegovina je vitalni interes Srbije, kao što je i očuvanje svih granica u regiji„.  U prilog tome, i posjeta premijera vlade Srbije Sarajevu, 2015. godine, nedvosmisleno ukazuje na poštovanje suvereniteta i teritorijalnog integriteta države Bosne i Hercegovine. Integracije Srbije u Evropsku uniju treba posmatrati i sa aspekta potpore integracijama Bosne i Hercegovine  u istu. Upravo iz tog razloga što će na taj način entitet Republika Srpska manje kočiti Bosnu i Hercegovinu prema Evropskoj uniji.

4. Geopolitički faktori koji djelimično onemogućavaju ili usporavaju pretenzije Srbije prema Bosni i Hercegovini

Geopolitičke aspiracije Srbije prema Bosni i Hercegovini su limitirane  i zvaničnim početkom integracija Bosne i Hercegovine prema Evropskoj uniji (predaja aplikacije za kandidatski status prema istoj).
Integracijom Bosne i Hercegovine prema Evropskoj uniji, ista postaje subjektom međunarodnog prava i međunarodnih odnosa, što u značajnoj mjeri relaksira odnose između pomenute dvije države obzirom da i Srbija intezivno ide prema Evropskoj uniji.
Srbija je krenula u proces pridruživanja Evropskoj uniji, dobila kandidatski status, potpisala Sporazum o pridruživanju sa istom i već otvorila dva poglavlja iz agende o pridruživanju, pa je shodno tome očekivati i da aspiracije prema Bosni i Hercegovini budu manjeg ineziteta.
Priključivanje Hrvatske, a sada i Crne Gore NATO savezu dovode Srbiju u nezavidnu poziciju – tačnije u potpuno političko-kartografsko i vojno okruženje.
Politika neutralnosti koju zvanična politička elita Srbije promovira praktično i teorijski je malo moguće primjenljiva jer Srbija na svjetskoj sceni nije nikakav geopolitički faktor, a i samo okruženje joj to ne dozvoljava.
Entitet Republika Srpska, u Beogradu se doživljava kao druga država srpskog naroda, što za posljedicu ima opstrukciju svega što Bosnu i Hercegovinu čini državom.
Geopolitičke pretenzije Srbije na Bosnu i Hercegovinu u obliku secesije manjeg entiteta, najavljenim referendumom više su trenutno u formi održavanja političke nestabilnosti i poznatim manipulisanjem naroda pred naredne lokalne izbore.
- Dužina zamišljene granice između entiteta iznosi 1080 km. Ako bi teritorija Republike Srpske sa površinom od 24. 617 km² bila u obliku kruga, dužina njenih granica bi iznosila svega 561 km. To znači da je koeficijent razuđenosti granice 3,6 što je rijetkost u svijetu, i jedino se može porediti sa Čileom. Granice Republike Srpske imaju atipičan oblik, gdje se sjeverni dio pruža pravcem zapad-istok, a istočni u pravcu sjever-jug. Takav neobičan oblik predstavlja otežavajuću okolnost unutrašnje komunikacije i ekonomske integracije međusobno udaljenih zapadnih i južnih dijelova navedenog entiteta.
- Strateška dubina ( prostor na kome se odvija život i odbrana ). Najuži i najosjetljiviji dio je Brčko-Distrikt gdje je fizičko-geografski kontinuitet manjeg entiteta potpuno prekinut. Isto tako strateška dubina ovog entiteta je kod Zvornika 6 km, a kod Rudog 6,5 km.
- Demografski kapacitet naroda  u manjem entitetu ugrožava njegovu opstojnost obzirom da su prisutne velike migracije radno aktivnog stanovništva prema Srbiji. Statističke podatke nemamo, jer nemamo popisa još od 1991. godine, a prema podacima entitetskog Zavoda za statistiku iz Banja Luke samo u posljednjih pet godina na prostorima ovog entiteta 17. 000 stanovnika je više umrlo nego se rodilo. To je u statistici poražavajući podatak za demografsko stanje jednog prostora.
- Nepostojanje državnog suvereniteta u međunarodnom pravu entiteta. To znači da granica Republike Srpske nije zvanično definisana prema Srbiji, Hrvatskoj, Crnoj gori i prema Federaciji Bosne i Hercegovine.
- Pogrešno poimanje međudržavne granice rijeke Drine kao jedinstvenog srpskog prostora sa obje njene strane, ne uvažavajući državni suverenitet Bosne i Hercegovine. Rijeka Drina je mitologem za srpski narod kroz historiju, posebno u periodu Austro-ugarske okupacije.

Položaj manjeg entiteta kako u funkcionalno-saobraćajnom, a posebno vojnom pogledu zbog dužine granice i njene izlomljenosti postaje dosta nepovoljan. U vojnom pogledu, manji entitet pored demografskog problema o kome smo prethodno pisali i nepostojanja strateške dubine za efikasnu odbranu, dužine granica, što mu onemogućava  manevar snaga i sredstava a u svom političkom okruženju nema susjede na koje bi se oslonio, osim Srbije, koja je formalno proglasila vojnu neutralnost. Hrvatska ne želi Veliku Srbiju u susjedstvu, a Crna Gora ove godine ulazi u NATO pakt.
Bosna i Hercegovina ima svoje geostrateške objekte i geostratešku kičmu (koridor 5C, sa rijekama Neretvom i Bosnom i sa njihovim oro-hidrografskim objektima). Prethodno spomenuti su od geostrateškog značaja za opstanak Bosne i Hercegovine. Geostrateško jezgro u geografskom pogledu zauzima prostor Sarajevsko-Zeničke regije, i kao prirodno-teritorijalni kompleks omogućava razvoj odbrambenih potencijala za slučaj agresije na Bosnu i Hercegovinu.
Geostrateški polovi su: Unsko-Sanski i Tuzlanski kanton. Pozicija Unsko-Sanskog kantona je geopolitički u toku agresije na Bosnu i Hercegovinu bila veoma važna za opstojnost države Bosne i Hercegovine, a poslije rata kao prostor granice sa susjednom državom Hrvatskom u dužini od približno 150 km. U značajnoj mjeri onemogućava integraciju Republike Srpske sa Republikom Srbijom. On je bitan i sa aspekta ostvarivanja geopolitičkih aspiracija Srbije prema Hrvatskoj na projektovanoj velikosrpskoj poziciji Karlobag-Virovitica.
Tuzlanski kanton je prostor koji po sirovinskom i energetskom potencijalu, brojem stanovnika (približno 600.000 prema popisu stanovništva iz 1991. godine), granicom sa Distriktom Brčko, ne samo da sa geostrateškog aspekta onemogućava cjelovitost manjeg entiteta nego dopunski pojačava ukupnu fizičko-geografsku stabilnost Bosne i Hercegovine.
Etnizacija prostora Bosne i Hercegovine sa getoizacijom prvenstveno bošnjačke populacije od strane velikosrpske politike nije izvršena, pa Bošnjaci trenutno žive na potezu Bihać-Goražde i Doboj-Čapljina, što predstavlja demografski karkas za njenu stabilnost.
Proglašavanjem svoje vojne neutralnosti koja je praktično i teorijski nemoguća, Srbija drži Bosnu i Hercegovinu kao taoca preko entiteta Republika Srpska, kroz bespravnu inauguraciju referenduma o pristupanju Bosne i Hercegovine NATO savezu. Entitet Republika Srpska ima pravo na referendum u okviru entitetskih nadležnosti. Međutim, ovo su državne nadležnosti. Tačno je i to da su svi ključni dokumenti o pristupanju Bosne i Hercegovine NATO savezu od strane oba entiteta potpisani, tako da je i to još jedan dokaz da referendum ne samo da pravno nije moguć, nego je u suprotnosti sa prethodno potpisanim dokumentima od strane vlasti u Republici Srpskoj i na državnom nivou o pristupanju BiH, NATO savezu.
Idealan oblik jedne države sa geopolitičkog i geostrateškog aspekta jeste krug. Takva država praktično ne postoji, ali ima određen broj država koje imaju sličan oblik. Bosna i Hercegovina ima trouglast oblik državnog prostora što joj omogućava solidnu geostratešku osnovicu za odbranu. Entitet Republika Srpska svoju opstojnost može vidjeti skupa sa Federacijom, jer sve druge opcije vode u sukobe i u njenu potpunu neizvjesnost.
Entitet Republika Srpska, u integracionim procesima Bosne i Hercegovine prema Evropskoj Uniji nastoji sebe proglasti samostalnom regijom kako bi se pokušala na takav način odvojiti od države Bosne i Hercegovine. To je, naravno,  pogrešan put koji je praktično nemoguć u konselaciji međunarodnog prava i međunarodnih odnosa.
Međunarodno priznanje Bosne i Hercegovine kao samostalne suverene nezavisne države koja posjeduje međunarodni subjektivitet, geopolitičku dimenziju, formalno-pravno onemogućava njenu disoluciju i priznaje sve relevantne faktore koji su za njenu opstojnost kao regularne i državotvorne.
Bosna i Hercegovina je subjekt međunarodnog prava i međunarodnih odnosa i kao takva ima pravo na svoj identitet i integritet uz pravo na odbranu svog državnog prostora.
Bosna i Hercegovina je i pomorska zemlja. Izlaskom na Jadransko more u Neumu u dužini od 21 km ona i kroz taj segment pojačava svoj suverenitet i teritorijalni integritet. U strateškim ciljevima srpskog naroda u Bosni i Hercegovini bilo je i osiguranje izlaza Republike Srpske na more u Neumu zajedno sa Srbijom. Pošto to nije izvedeno geostrateške aspiracije i u toj oblasti nisu ostvarene.
Inauguracijom Brčko Distrikta 2001. godine Republika Srpska je praktično podijeljena na dva dijela, što joj formalno-pravno ne omogućava postojanje fizičko-geografske konstitucije ni kao entiteta. Osim toga zamišljeni koridor između Semberije i Krajine praktično je njegovom inauguracijom nestao. Državno razgraničenje srpskog naroda od druge dvije nacionalne zajednice i pored etničkog čišćenja, genocida i egzodusa nije uspjelo i u narednom periodu sve manje ima šanse da uspije.

5.  Trenutna geopolitička pozicija Srbije

Srbija je toliko mala i beznačajna zemlja u svjetskim okvirima da je niko ne spominje mjesecima u ozbiljnom kontekstu. Uspješne reforme u Srbiji niko ne vidi, a njen spoljni dug iznosi preko 75% BDP što je sa aspekta njene likvidnosti toliko da može doći do formalnog bankrota.
Srbija je rastrzana između ratobornog nacionalizma i metastazirane korupcije, a elite su itekako uzele učešća i u jednom i u drugom. Teze o ključnom regionalnom faktoru i lideru na Balkanu su samozavaravajuće, i dalekosežno fatalne.
Srbija je za manje od dvije godine pod rukovostvom SNS-a (bivša nacionalistička opcija – radikali) uspjela omogućiti Srbiji status pregovarača sa EU. Praktično je pozitivno odgovorila zahtjevima kako EU tako i SAD, konceptu nezavisnog Kosova (iako ne samo SNS nego su i druge srpske stranke tvrdog stava da neće nikada priznati Kosovo), što će u jednom momentu biti glavni preduslov prijema Srbije u EU.
Sadašnje rukovodstvo je shvatilo geopolitičku poziciju Srbije i krenulo je svim snagama da istu evropeizira. Njihova politika da hoće u EU, a neće u NATO je isprazna priča. Vojska Srbije užurbano radi na usvajanju najnovijih standarda u svim oblastima rada sa NATO standardima. Najnovija odluka predsjednika Republike Srbije o slobodnom kretanju NATO snaga na području države je još jedna potvrda približavanju iste navedenom savezu. Sadašnje rukovodstvo Srbije je svjesno geopolitičkog okruženja i činjenice da oslonac na Rusiju nema nikakvo strateško uporište. Oni to javno ne smiju saopštiti svome narodu ali se taj trenutak bliži.
Sve navedeno je u kontradikciji spoljnopolitičke orijentacije Srbije, proglašavajući sebe neutralnom državom. Neutralne zemlje svoje napore za osiguranje odbrane i zaštite suvereniteta, teritorijalnog integriteta, slobode i socijalnog i društvenog boljitka svojih građana usmjeravaju na strategiju nacionalne sigurnosti koja ima dvije osnovne komponente: odbrana države od agresije i djelovanje kroz međunarodne organizacije na smanjenju napetosti i neprijateljstava u svijetu. Izborom neofanzivnih odbrambenih doktrina i djelovanjem kroz međunarodne institucije jasno pokazuju kako im je cilj izbjegavanje bilo kakvih sukoba, a ako do njih dođe biraju mirno rješavanje uz pomoć Međunarodne zajednice. Neutralne države razvijaju neofanzivnu odbrambenu doktrinu, djelovanje kroz međunarodne organizacije, sudjelovanje u mirovnim humanitarnim i drugim organizacijama, saradnja među državama, poštivanje međunarodnog prava, ulaskom u međunarodne integracije i organizacije. Neutralne države u svojim strategijama stalno ističu razvoj mira i saradnje. Historija je pokazala kako su to pogodni instrumenti za ostvarivanje nacionalnih interesa mirnim putem, te da daju u nekim situacijama, bolje rezultate od drugih modela. Naznačena neutralnost Srbije bila bi od velike važnosti ako bi se ista pridržavala pomenutih načela o neutralnosti i geopolitičke aspiracije prema Bosni i Hercegovini praktično bi nestale. To je samo maskiranje jer sve izjave kako intelektualaca iz Srpske Akademije nauka i umjetnosti tako i zvaničnika Srbije govore suprotno, posebno kada je u pitanju tzv. zaštita Republike Srpske po Dejtonu i njihova briga o Srbima na Balkanu.
Spoljna politika Srbije trenutno lavira između Zapada i Rusije. Takvo nešto nije održivo iz razloga što je integracija Srbije u Evropsku uniju usko povezana sa rješavanjem pitanja Kosova. Srbija ako želi postati punopravnom članicom Evropske unije mora prvo riješiti problem Kosova.
Sve ovo navedeno što se odnosi na trenutni geopolitički položaj Srbije, kako na Balkanu tako i u Evropi, sa  njenim integracijama u EU pa onda moguće i u NATO djeluje relaksirajuće na odnose BiH i Srbije, i smanjenje geopolitičkih aspiracija Srbije prema Bosni i Hercegovini.

6.  Zaključna razmatranja

Geopolitičke aspiracije Srbije prema Bosni i Hercegovini imaju svoj historijski kontinuitet i dalje će se nastaviti naravno u manje intenzivnoj i navalentnoj formi, zbog njenih integracija u Evropsku uniju kao i vrlo vjerovatno u NATO pakt. Aspiracije će se nastaviti sve dok ne sazre svijest kod srpskog populosa (što je dug proces) da je Bosna i Hercegovina samostalna država u čijem sastavu je manji entitet nazvan Republika Srpska.
Bosna i Hercegovina je trenutno političko-geografska laboratorija, koja kroz historiju posjeduje svoj političko-geografski kontinuitet pa snage koje su za očuvanje njene opstojnosti moraju intelektualno osmisliti sve aktivnosti koje bi doprinijele njenoj stabilnosti.

7. Literatura

1.    Duraković, N: Prokletstvo Muslimana, Svjetlost, Sarajevo, 1993., str. 148
2.    Duraković, N: Prokletstvo Muslimana, Svjetlost, Sarajevo, 1993., str. 143
3.    Duraković, N: Prokletstvo Muslimana, Svjetlost, Sarajevo,1993., str. 145
4.    Cvijić, J: Govori i članci (Sabrana djela), Drugo izdanje (Knjiga 3, tom 1), Srpska Akademija Nauka i Umjetnosti (SANU), Beograd 1991.
5.    Dnevni Avaz, Sarajevo, 30. 06. 2006. str. 2

Save

Save

Save

Save

Save

Save

Save

Save

Save