Geopolitika sukoba u Jemenu i veze sa Bliskim Istokom i rogom Afrike

Izet Bijedić

Geopolitika ima više definicija. Prema prof. dr. Paviću: „Geopolitika je subjektivna interpretacija političko-geografskih i drugih relevantnih sadržaja u cilju promicanja nacionalističkih, državnih i blokovskih interesa“. Definicija je pisana za vrijeme Hladnog rata, odnosno postojanja dvaju vojnih blokova: Varšavskog ugovora i NATO pakta. Međutim, po svojoj sadržini i aktuelnosti vrlo je upotrebljiva i u dobroj mjeri se može primijeniti na slučaj agresije Saudijske Arabije na međunarodno priznatu Republiku Jemen.
    Agresija za povod ima promicanje nacionalističkih državnih interesa Saudijske Arabije zarad dominacije SAD na tim prostorima i njihove kontrole transporta nafte kroz moreuz Babul el Mendeb.

pdf

Sažetak
    Geopolitika ima više definicija. Prema prof. dr. Paviću: „Geopolitika je subjektivna interpretacija političko-geografskih i drugih relevantnih sadržaja u cilju promicanja nacionalističkih, državnih i blokovskih interesa“. Definicija je pisana za vrijeme Hladnog rata, odnosno postojanja dvaju vojnih blokova: Varšavskog ugovora i NATO pakta. Međutim, po svojoj sadržini i aktuelnosti vrlo je upotrebljiva i u dobroj mjeri se može primijeniti na slučaj agresije Saudijske Arabije na međunarodno priznatu Republiku Jemen.
    Agresija za povod ima promicanje nacionalističkih državnih interesa Saudijske Arabije zarad dominacije SAD na tim prostorima i njihove kontrole transporta nafte kroz moreuz Babul el Mendeb.
Ključne riječi: geopolitika, Hladni rat, NATO pakt, Saudijska Arabija


Pojam sukoba ili konflikta u enciklopedijskom tumačenju svodi se na konstataciju da je sukob suprotstavljanje interesa, potreba i ciljeva dvaju ili više aktera. U  najopštijem smislu sukobe možemo razvrstati na one koji se dešavaju u prirodi i one koji se dešavaju u društvu – u odnosima među ljudima i njihovim zajednicama. Međunarodni sukobi su oni koju nastaju između pojedinih država i drugih zajednica, a prvenstveno između država. Ovi sukobi se mogu podijeliti na unutrašnje i spoljne. Unutrašnji sukobi su vezani za plemenske odnose unutar pojedinog afričkog društva. Klasičan primjer takvog sukoba bio je rat između Ruande i Burundija 1972–1973. godine.
    Međunarodni sukobi se mogu podijeliti prema razmjerama; na lokalne – one koji nastaju između dvije ili manjeg broja država  i čije posljedice ne ugrožavaju mir i bezbjednost međunarodne zajednice u cjelini; i na globalne – one u kojima učestvuje veliki broj država i koji ugrožavaju svjetski mir i bezbjednost. Sukobi na afričkom kontinentu su bili potaknuti rivalskim odnosom između SAD i tadašnjeg Sovjetskog saveza, a za vrijeme oslobađanja od kolonijalizma granice nisu postavljene na nacionalnoj osnovi, što je također  bio povod za međusobne sukobe.
    Za primjer spoljnog konflikta na području između afričkih zemalja čiji je uzročnik treća strana, može se uzeti agresija Saudijske Arabije na Jemen u režiji SAD. Navedena agresija može imati za posljedicu sukobe širih razmjera u skladu sa formiranjem novog geopolitičkog svjetskog poretka.
    Geopolitika u doba globalizma problematizira transformaciju geopolitike kao stare politološke discipline u uslovno rečeno novu geopolitičku determinantu globalnih društvenih promjena s kraja 20. i početka 21. vijeka. U teorijskom pristupu o ovoj problematici razmatra se mogućnost stvaranja nove geopolitike u okvirima globalizma i globalizacije. U tom kontekstu se žele prikazati promjene na relaciji prostor politika i transformacija nacija-država. Dalje, u ovoj oblasti se precizira pojava geopolitičkih aktera, ideologija na globalnoj razini sa posebnim osvrtom na energetske izvore – tačnije naftu i vodu.
    Konflikt koji se dešava u Jemenu je u značajnoj mjeri baziran na energentima, tačnije na kontroli transporta nafte kroz morski tjesnac Babul el Mendeb kao geostrateški objekat.
Ovdje govorimo na temu geopolitika sukoba u Jemenu – tačnije o agresiji Saudijske Arabije na nezavisnu, samostalnu i  međunarodno priznatu državu. U navedenu agresiju uključili su se Ujedinjeni Emirati, Kuvajt, Katar, Bahrein, Jordan, Egipat i Sudan. Sve se to dešava pod budnim okom Washingtona i uz aplauz Turske. Međunarodno priznanje svake zemlje je akt koji pojačava njen suverenitet i teritorijalni integritet. Ujedinjenjem sjevernog i južnog Jemena 1990. godine država je dostigla svoj puni suverenitet i nastavila da živi u punom državnom kapacitetu. Svjetska ekonomska globalizacija, uključuje u velikoj mjeri geopolitiku energenata a posebno na Bliskom istoku – stvaranje novog geopolitičkog poretka što je sve na određeni način povod agresije Saudijske Arabije na međunarodno priznatu državu Jemen. U teorijskom smislu dešavanja u Jemenu treba posmatrati i sa aspekta proizvođenja i upravljanja krizama u režiji moćne Trilaterale na čelu sa SAD.
    Da bi odgovorili zadanom naslovu moramo se pozabaviti geopolitičkim položajem Jemena i pri tom obraditi: njegov položaj na Bliskom istoku; veličinu, oblik; granice sa aspekta političke kartografije, tačnije njegovog okruženja; u manjoj mjeri istorijsko-civilizacijske karakteristike, sukobe na bazi pripadnosti šiizma i sunizma.
    Radi detaljnije geopolitičke analize sa aspekta geopolitičkih karakteristika Jemena potrebno je obratiti pažnju na njegove demografske karakteristike: broj stanovnika, starosna struktura, natalitet, fertilitet, radni kontigent, kvalifikaciona struktura.
Saudijska Arabija kroz agresiju na međunarodno priznatu državu Jemen nastoji opravdati epitet regionalnog političkog faktora na Bliskom istoku, kroz potporu SAD.
Potrebno je također, u određenoj mjeri obraditi geopolitički položaj Saudijske Arabije i njenu geopolitičku perspektivu u sklopu stvaranja novog svjetskog geopolitičkog poretka.
    Interesantna je pojava Irana kao regionalnog faktora na Bliskom istoku koji poslije ukidanja nametnutih sankcija po pitanju nuklearnog programa ima velike ekonomske mogućnosti (četvrti u svijetu po zalihama nafte i plina), školovanu radnu snagu, veoma mlad radni kontigent, neovisnost u spoljnoj politici, geografski izlazi na Perzijsko more i Kaspijsko jezero. Osim toga, za vrijeme trajanja sankcija uspostavio je dobre odnose sa Kinom – koja je ekonomski faktor u svjetskim razmjerama – Kanadom i Australijom. Vodi mudru i pragmatičnu politiku sa Ruskom Federacijom koja mu sada prodaje najmodernije naoružanje i opremu. Isto tako, treba se podsjetiti da Iran koji je okružen američkim bazama nije bio dovoljno dobro opravdanje za postavljanje američkog raketnog štita u Poljskoj i Češkoj što dodatno pojačava njegovu geopolitičku relevanciju na svjetskom nivou odnosno geopolitičkog igrača na Bliskom istoku. Osim toga ona razvija i svoju vojnu industriju u odbrambene svrhe. Iran u sukobima šiita i sunita nastoji biti pragmatičan sve sa ciljem da se sukob u Jemenu ne bi internacionalizovao gdje bi onda u taj proces i sam bio involviran.

Geopolitika SAD na Bliskom istoku i njena potpora agresiji Saudijske Arabije na Jemen
    Savremeno djelovanje SAD kao osnivača NATO saveza u geografskom prostoru ima dva osnovna aspekta: geopolitički i geoekonomski, čiji je izraz njegovo proširenje (geostrateški i geoekonomski) na prostore jugoistočno i južno od evropskih granica u regijama Bliskog istoka, Kavkaza, Srednje Azije i Sjeverne Afrike.
    U knjizi Geopolitika i geoekonomija savremenog NATO-a, dr. Petra Kurečića istražuje se djelovanje NATO-a u Srednjoj Aziji koja je pod manjim uticajem SAD-a, te na Bliskom istoku, koji je pod većim uticajem SAD-a i njegove globalne geostrategije.
    Postavlja se pitanje o budućim odnosima NATO-a i Rusije, kao i pitanjima o budućim ulogama i karakteru NATO-a, sa napomenom da isti treba zadržati samostalnost u djelovanju, a ne postati sredstvo ostvarivanja geopolitičkih i geoekonomskih ciljeva bilo koje pojedinačne zemlje, pa ni SAD-a.
    Sukobljavanje dva pola, euroazijskog kao predstavnika Istoka i Atlantizma (po Duginu)  kao predstavnika Zapada, dominantno je u Makinderovom Riminaldu ili unutrašnjem polumjesecu. Resursi, rudna i mineralna bogatstva, a prije svega bogatstva naftom i gasom na teritoriji Bliskog istoka i borba za njenu kontrolu u igri za dominantan položaj, najvažnije su odrednice ovog regiona sa stanovišta geopolitičke analize.
    Ono što je važno SAD-u kao što je Chalmers Johnson opravdano primijetio, jeste da imaju vojne baze u zemljama koje će biti zavisne i to u srcu regiona koji će biti najveći proizvođač nafte u svijetu. To je ono što je važno. Ne zato što SAD žele baš naftu – nju mogu dobiti na tržištu na jedan ili drugi način, nego zato što žele da kontrolišu naftu, što je nešto sasvim drugo. Shvaćeno je još četrdesetih godina prošlog vijeka da kontrola nad naftom predstavlja vrlo značajan faktor u borbi protiv neprijatelja. Neprijatelji SAD su Evropa i Azija. To su svjetski regioni koji bi se mogli osamostaliti. Jedan od načina da to spriječite jeste da onemogućite njihovo snabdijevanje naftom.
    SAD se nalaze još u recesiji ali i dalje nastavljaju instalirati vojne baze ili držati pod kontrolom režime država na svim pozicijama interesantnim za nalazišta i u blizini izvorišta nafte.
    Bliski istok je poprište više sukoba, mjesto izukrštanih interesa svjetskih sila, arena na kojoj se stvara niz formalnih i neformalnih alijansi. Trajne geopolitičke aspiracije karakteristične za sukob velikih sila vidljive su na ovom terenu.
    Civilizacijsko sučeljavanje, kao što to definiše poznati ruski geopolitičar Aleksandar Dugin – na pomenutom arealu se sukobljavaju interesi: Kine, Rusije i Irana sa jedne strane i SAD i Velike Britanije sa druge strane.
Bliski istok je posljednjih pedeset godina u fokusu geopolitike SAD (od svrgavanja Mosadeka u Iranu za kontrolu rezervi nafte). Nafta u funkciji geoenergenata u vrijeme globalizma na svjetskoj sceni je područje koje SAD žele staviti pod kontrolu sa aspekta ekonomske a time i političke dominacije u svijetu. Prema neprovjerenim informacijama na Bliskom istoku i u Centralnoj Aziji nalaze se dvije trećine svjetskih rezervi nafte. Saveznici isporučioci nafte na Bliskom istoku na čelu sa Saudijskom Arabijom trebaju da vode računa o strateškim interesima SAD, da se ne dozvole sukobi između njih a da se radi interesa njihovih interesa izazovu ili učestvuju u izazivanju sukoba zemalja koje nisu isporučioci nafte.
    Tako se i iz navedenog ugla može posmatrati agresija Saudijske Arabije na Jemen, uz potporu muslimanskih zaljevskih zemalja, koje su isporučioci nafte SAD.
    Agresija Saudijske Arabije na Jemen je sa navodnim ciljem zaštite sunita, kako to mnogi geopolitički centri svjetske moći zapadne provenijencije žele prikazati, a pomalo nevjerovatno zvuči činjenica da arapsko proljeće 2011. godine, stiže i u Jemen, koje se po masovnosti, šarolikosti i nenasilnim protestima protiv vlasti može mjeriti sa egipatskim Tahrimom, ali se nije izvrglo u građanski rat poput Sirije.
    Smatram da Saudijska Arabija nije dovoljno dobro izučila novi svjetski geopolitički poredak, i da samo oslanjanje na spoljnu politiku SAD, može dovesti istu u težak položaj.
    Sada dolazimo do spoznaje da je nafta uz tržište i kapital bilo glavno sredstvo globalizacije. (Dekanić Igor; Izvori energije, globalizacija i terorizam. Internet)
Područje Bliskog istoka je od globalnog značaja radi njegove uloge u snabdijevanju energentima najvećih svjetskih privreda – od SAD do Kine, Indije, Velike Britanije i Njemačke i njezina blizina mekom trbuhu Rusije, kao i zbog sukobljenih i paralelnih interesa svjetskih sila.
    Globalna geopolitika SAD je zaposjedanje i kontrola najznačajnijih geostrateških objekata posebno moreuza: Bosfor, Dardaneli, Gibraltar, Suecki kanal kao i Babul el Mendeb.
    Potpora SAD agresiji Saudijske Arabije na međunarodno priznatu državu Jemen, bazirana je na poznatoj nauci „Proizvođenja i upravljanja krizama“, po oprobanom receptu sukoba  na bazi dva različita pravca u islamu: šiizma i sunizma u Jemenu.
    Naravno, agresiju Saudijske Arabije i njenih zaljevskih saveznika na Jemen treba promatrati kao demonstraciju sile SAD, kroz podaništvo istih, ali i kao poligon za upotrebu starog naoružanja i vojne opreme i za nabavku nove. Kupovina nove borbene tehnike opet se obavlja u režiji SAD. Napominjemo da je Saudijska Arabija za naredni period od četiri godine od SAD naručila borbene tehnike i vojne opreme u vrijednosti od 50 miliona dolara.
    Prema mišljenju poznatog američkog geostratega Zbigniewa Brzezinskog SAD imaju paradoks svoje snage u vođenju spoljne politike. Po njegovom mišljenju vođstvo je znatno djelotvorniji način postizanja konstantne hegemonije dok se neoliberalizam zasnovan na sili, odnosno dominaciji, na kraju pokazuje kontraproduktivnim.
    U međunarodnim odnosima ne postoje trajna rješenja. Postoje samo djelimična rješenja, dok se ne pojave novi problemi. Trenutno on sugerira svojim Amerikancima da riješe ovaj izazov.
    SAD su stalno u potrazi za stabilnošću, a sa druge strane same proizvode nestabilnost odnosno revoluciju.
    Agresija Saudijske Arabije u režiji SAD, je također paradoks, koji će po riječima Imama Hatemija imati velike posljedice, ne samo na Jemen nego i na cijeli Bliski istok odnosno geopolitiku SAD na tom prostoru.  Ovdje treba  napomenuti da je službeni Washington u strateškom pogledu kada je u pitanju Jemen postupio u skladu sa vođenjem spoljne politike u formi prebacivanja tereta na arapske saveznike. Njima je namijenjena uloga finansijera agresije na Jemen. To na prvi pogled izgleda kontradiktorno i nekonzistentno, politika Washingtona itekako je u ovom slučaju kalkulantska.
    Evropska unija treba uvesti embargo na naoružavanje Saudijske Arabije, zbog njene destabilizirajuće uloge u Jemenu, saopšteno je 21. 02. 2016. godine iz Evropskog parlamenta. On je pozvao visoku predstavnicu Federicu Mogherini da pokrene inicijativu radi uvođenja embarga Evropske unije na naoružavanje Rijada.
    Zračni udari koalicije predvođeni Saudijskom Arabijom i pomorska blokada koju su uveli Jemenu, doveli su do više hiljada smrtnih slučajeva i daljnje destabilizacije Jemena navodi se u rezoluciji Evropskog parlamenta, koja je usvojena sa 449 glasova za, 36 protiv i 78 suzdržanih.

Američka geopolitika na bazi teorije o pomorskoj moći sa konkretnom primjenom na Bliskom istoku – Jemenu
    Geopolitika i geostrategija uočavaju značaj akvatorije za postizanje ukupne prednosti među suparnicima, što su stratezi formulisali kroz takozvanu „okeansku strategiju“ ili strategiju „triju  mora“. Ovom strategijom, ističu geopolitičari i vojni stručnjaci, SAD će obezbijediti apsolutnu dominaciju na moru u 21. stoljeću. Strategija i geopolitika NATO saveza početkom 21. stoljeća svodila se da do tada postojeću prijetnju sa Istoka zamijene spektrom rizika koji definišu mogućnost agresije na istu iz više pravaca izvan teritorije NATO saveza, kao tri epicentralna rizična područja i to: prvi zahvat teritorij srednje i istočne Evrope, drugi obuhvata teritorij Ruske Federacije, dok treći obuhvata države u južnom Sredozemlju i na Bliskom istoku. Ovo je bilo aktuelno do nazad nekoliko godina kada je Ruska Federacija  praktično vojno djelovala u Gruziji, zauzela dio teritorije međunarodno priznate države Ukrajine, poluostrvo Krim, koji je i geostrateški objekat u crnomorskoj geopolitičkoj arhitekturi.
    Od pomenutih tri epicentralna rizična područja u novom geopolitičkom poretku NATO savez se susreo sa novim geostrateškim izazovima pariranja Rusiji u Ukrajini, Siriji, a paralelno sa istim svoje geopolitičke aktivnosti provodi na Bliskom istoku – ne direktno ali preko svojih podanika prvenstveno Saudijskoj Arabiji i drugim zaljevskim zemljama.
    Američki širi atlantističkotalasokratijski (vlast putem mora ili pomorska moć) je pravac u geopolitici koji je nastavak u njenoj tradiciji.
    Temeljni model pomorske sile i u skladu sa tim projekcija geopolitičke budućnosti svijeta, na osnovu vojnogeografskih škola pretvoren je u segment zvanične međunarodne politike SAD.
    Na toj osnovi treba posmatrati angažman SAD na Bliskom istoku kao i stratešku kontrolu morskih tjesnaca Hormuški tjesnac i Babul el Mendeb.
    Kontinuitet dosad rečenog putem strateške kontrole mora vojnim putem, odnosno kontrole transporta nafte u režiji SAD krunisan je izgradnjom najveće vojne baze u Dohi-Kataru koja je po svojim kapacitetima takva da može kontrolisati cijeli Bliski istok.
    Treba napomenuti da, pored kontroliranja Hormuškog tjesnaca od strane SAD isti u određenoj mjeri vojno kontroliše i Iran.

Zadnji put promjenjenpetak, 27 Januar 2017 11:10