Karakter i kontinuitet iranske islamske revolucije

Hajrudin Somun

Iranska islamska revolucija se potvrđuje samim svojim kontinuitetom, približavajući se kraju četvrte decenije svog trajanja. Opravdanje svoje istorijske uloge ona također nalazi u činjenici što je sistem uspostavljen 1979. godine u Iranu ostao nepromijenjen svih tih decenija. Stabilnost tog sistema još više dolazi do izražaja u stanju u kojem se početkom 2017. godine nalazi cijeli Srednji istok, od Mašrika do Magreba. Bez obzira na svoj šiijski karakter, iranska revolucija je zatalasala cjelokupni svijet islama i sve do danas uticala na pokrete za oslobođenje od domaćih tiranija i njihovog služenja interesima vanjskih sila.

pdf

Sažetak
Iranska islamska revolucija se potvrđuje samim svojim kontinuitetom, približavajući se kraju četvrte decenije svog trajanja. Opravdanje svoje istorijske uloge ona također nalazi u činjenici što je sistem uspostavljen 1979. godine u Iranu ostao nepromijenjen svih tih decenija. Stabilnost tog sistema još više dolazi do izražaja u stanju u kojem se početkom 2017. godine nalazi cijeli Srednji istok, od Mašrika do Magreba. Bez obzira na svoj šiijski karakter, iranska revolucija je zatalasala cjelokupni svijet islama i sve do danas uticala na pokrete za oslobođenje od domaćih tiranija i njihovog služenja interesima vanjskih sila.
Ključne riječi: Iranska islamska revolucija, Srednji istok, islam, vanjske sile

 Ratovi i sukobi u kojima su involvirane sve regionalne i svjetske sile već godinama plamte od Afganistana do Libije, i od Jemena do Turske, dok Iranci nastavljaju da žive u miru i odolijevaju pokušajima destabilizacije. Na kraju, nezavisnost i nepotčinjenost vanjskim uplitanjima političkog sistema uspostavljenog islamskom revolucijom priznata je i potvrđena sporazumom koji su vodeće svjetske sile i Međunarodna zajednica postigle 2015. godine s Iranom o njegovom nuklearnom programu. Na taj način okončana je dugogodišnja izolacija Irana i prihvaćena njegova uloga kao jednog od nezaobilaznih faktora u rješavanju aktuelnih regionalnih sukoba.
 Nije bilo lako izboriti se za priznanje jednog političkog sistema kojeg njegovo „religijsko ukorjenjenje“, ali još više nezavisnost i otpor dominaciji neokolonijalnih sila, čini jedinstvenim ne samo u svijetu islama. Sam način kako je izvedena, i kakav je odjek imala u svijetu, iranska islamska revolucija poređena je s druge dvije slične političke i društvene promjene u moderna vremana, Francuskom i Oktobarskom ruskom revolucijom. Prva je u zapadnoj, judeo-kršćanskoj civilizaciji, uvela građansko društvo nasuprot apsolutističkim monarhijama. Druga je raskrstila sa građanskim, a uvela materijalistički apsolutizam. Svojim karakterom, međutim, iranska revolucija se razlikovala od obje ne samo po tome što je politički sistem podredila vrhovnom duhovnom principu, nego što je u njega ugradila, a moglo bi se reći i obogatila, pozitivnim dostignućima prethodne dvije revolucije. Uvela je ustav, referendum, redovne izbore. Predsjedničke, parlamentarne i lokalne izbore. Dakle, glavne elemente zapadnih demokratija, antimperijalistički program komunizma, kao i ideje nacionalnog i društvenog oslobođenja za koje su se zalagali iranski antimonarhistički pokreti, kako desni i lijevi, od Mosadeka do Bazarganovih liberala. Elementi su to i ideje koje, uostalom, izviru i iz temeljnog kur'anskog načela šure, preteče parlamentarnog principa savjetovanja.
U svijetu se iranski politički sistem često naziva „ustavnom teokratijom“, „demokratskom teokratijom“ ili „islamskom teokratijom“, kako bi se pojednostavio složeni mehanizam vlasti u kojem vrhovni vjerski vođa i Vijeće za verifikaciju politike islamske Republike Iran (IRI) imaju odlučujuću riječ i nadzor nad političkim institucijama, a tako i ukupnim ekonomskim, društvenim i kulturnim životom zemlje. Ne radi se samo o islamskim principima kojima se rukovodi takav sistem, nego i specifičnostima šiijskog pravca islama, i to dvanaesto-imamskog šiizma, pa je navedeno pojednostavljenje na „islamsku teokratiju“ razumljivo, pogotovo što su pojmovi poput Velajete-Fakiha ili Mardžae-Taklida za taj svijet, pa i sunitsku islamsku većinu, bili nepoznati do iranske islamske revolucije.
Da bi se mogla načiniti takva kombinacija i pomirenje vrhunskog duhovnog principa i dostignuća savremene civilizacije, a još više da bi se mogli pretočiti u stvarnost jedne tako velike i značajne zemlje, bilo je neophodno da u jednom trenutku – a s obzirom na brzinu s kojom je ta revolucija izvedena, radi se zaista o istorijskom trenutku – sazriju okolnosti za tako veliku promjenu i da se pojavi ličnost koja će je voditi i uspješno izvesti. U Iranu je to bio Ajatolah Ruhullah Homeini, koji je širokom mudrošću i ličnom karizmom, ali i  skromnošću, ekstremno odudarao od sjaja i raskoši kojom se okruživao šah Mohamed Reza Pahlavi. Homeini se dvadeset i pet godina borio protiv opresivnog monarhističkog režima, da bi na kraju, kad se pojavio u Teheranu, proročkom snagom osvojio iranske mase.
Narod, političke grupacije različitih opredjeljenja, većina intelektualaca i šiijske uleme prihvatili su Imama Homeinija i Islamsku republiku, koja je obuhvatila sve nacionalne, vjerske i liberalne političke krugove. Vremenom su jedni otpadali, drugi pružali otpor i bježali iz zemlje, treći procesuirani i kažnjavani smrtnom kaznom, a sama vlast je poprimila isključivo teokratski karakter s demokratskim institucijama, kakva je ostala do danas. Unutar jedinstvenog iranskog predstavničkog sistema, koji poslije Imama Homeinija kontroliše vrhovni duhovni vođa Ajatolah Ali Hamenei - a i on je podložan nadzoru ostalih vjerskih autoriteta - formirale su se dvije vodeće struje konzervativaca i reformista. One nemaju svoje stranke, kao u zapadnim demokratijama, ali kroz debate koje se vode u parlamentu, javnosti i medijima, postale su slične podjeli na zapadne konzervativne i liberalne partije koje se bore za primat unutar istog političkog establišmenta. I u teološkim pitanjima na toj osnovi vrši se diferencijacija među šiijskim klerom u Komu. Šiijska ulema ušla je i u 21. vijek kao temeljna politička snaga Irana, kao što je obilježila i kraj prošlog vijeka u kojem je oborila vjekovnu perzijsku krunu, i u kojem je djelovala kao korektiv u okviru monarhističkog sistema, sprečavajući prvog šaha dinastije Rezu Pahlavija da od Irana učini sekularnu demokratiju po uzoru na Ataturkovu tursku republiku.
Kako je otpor apsolutističkim vladarima i odbrana potlačenih masa u suštini šiijskog pogleda na političke i društvene odnose, vjerovatno to iransku islamsku revoluciju čini različitom od odnosa prema vlasti islamskih zajednica u arapskim i drugim zemaljama s većinskim sunitskim muslimanskim stanovništvom. Za razliku od iranske revolucije, dva druga islamska pravca koji su u posljednjih nekoliko decenija bili na razne načine involvirani u borbi za političku vlast – Muslimanska braća i vehabijsko-selefijski pokret – ulazili su u borbu na osnovu tumačenja islama „u nasilnom svjetlu“ i povratka muslimana u periode islamske istorije kojima se oni ne bi smjeli ponositi. Zato nije čudo što su pribjegavali sili i podržavali terorističke pokrete i organizacije proistekle iz takvog tumačenja. Dok je specifični islamski sistem jačao u Iranu, u drugim zemljama su propadali pokušaji Muslimanske braće da zauzmu vlast, kao u Siriji 1980-ih godina, ili nisu mogli da ostanu duže od godinu dana, kao u Egiptu, ili su postojeći režimi vehabijske ideološke osnove podržavali i pomagali radikalne i terorističke organizacije i grupacije kako bi što duže ostali na vlasti, kao što čini Saudijska Arabija.
Bez obzira na svoj šiijski karakter, iranska revolucija je zatalasala cjelokupni svijet islama i sve do danas uticala na pokrete za oslobođenje od domaćih tiranija i njihovog služenja interesima vanjskih sila. Da bi suzbili taj uticaj, politički lideri i vjerski autoriteti dva pomenuta pravca, Muslimanske braće i vehabija-selefija, oživljavali su stare sunitsko-šiijske nesuglasice i tako naveli cjelokupnu svjetsku javnost da sve političke sukobe i ratove koji se vode na Srednjem istoku gledaju prvenstveno kao sektaški obračun među muslimanima. Izuzetak je Rašid Al-Ganuši, vođa tuniskog pokreta An-Nahda, koji je, iako je potekao iz Muslimanske braće, također inspirisan idealima iranske revolucije. Moguće je da je i zato Tunis jedini izišao iz „arapskog proljeća“ bez oružanih sukoba.
Ono što posebno čini drukčijom iransku islamsku revoluciju od ostalih proislamski inspirisanih pokreta je njena samosvojnost i nezavisnost od vanjskih sila. Njeno vođstvo se gotovo četiri decenije striktno drži člana 3. iranskog ustava o „potpunom odbacivanju imperijalizma i sprečavanju stranog uticaja“. Pod imperijalizmom se prije svega podrazumijevaju Sjedinjene Američke Države, kojima je dinastija Pahlavi bila jedan od strateških oslonaca u širem regionu Srednjeg istoka, a koje su na kraju, i bez diplomatskih odnosa, Iranu prve ponudile razgovore o njihovoj normalizaciji nakon prekida koji traje 38 godina. Skidanjem sankcija Iranu zbog nuklearnog programa, koje su nanijele velike štete ekonomiji zemlje, također je ispoštovan ustavni stav o „sprečavanju strane ekonomske dominacije nad privredom zemlje“. Upornim odbacivanjem diktata vanjskih sila, prije svega američkog; spremnošću da se odupre nasilnom obaranju islamskog sistema na što je Izrael godinama nagovarao SAD; strpljivim podnošenjem štete koju su ekonomskom razvoju zemlje i životnom standardu njenih građana nanosile nametnute sankcije – Iran se izborio za svoje mjesto u svjetskoj zajednici, ne odustajući od osnovnih principa i duha islamske revolucije iz 1979. godine.  I onima kojima to nije po volji nametnuo se kao samostalan i nezaobilazan faktor u regionalnim i međunarodnim odnosima.
Osnovni karakter islamske revolucije sačuvan je, dakle, i u vanjskoj politici Irana. Primat tog karaktera je ideološki, ali on ponovo poprima i nacionalne oznake koje su bile u drugom planu dok se revolucionarni sistem nije učvrstio. Na putu je pomirenje ta dva stuba Irana koji ponovo, ali u drukčijem ideološkom ruhu, igra jednu od najvažnijih uloga u regionalnim odnosima i poslovima Srednjeg istoka. Uostalom, na ideološkoj, ali podjednako nacionalnoj osnovi i Imam Homeini je oborio monarhiju. Sigurnost revolucije je važna, ali je isto tako važna sigurnost Irana kao države. Pod tim se podrazumijeva i teorijsko objašnjenje nekih mladih iranskih analitičara vanjske politike koji ističu „očuvanje ontološke sigurnosti (zemlje) kroz potvrdu i snaženje islamskog identiteta revolucije“.
Kao što je malo ko početkom 1979. godine vjerovao da će pokret Imama Homeinija uspjeti da bez ispaljenog metka obori tako snažnu monarhiju s drugom po snazi svjetskom avijacijom, tako je još manje ljudi vjerovalo da će iranska revolucija, inspirisana islamom i izvedena pod duhovnim vođama, dostići stabilnost i međunarodni položaj koji ima početkom 2017. godine. I autor ovih redova, koji je pratio izbijanje te revolucije na njenim izvorima, nije joj tada davao vijek duži od dvije decenije.

 

Zadnji put promjenjenpetak, 27 Januar 2017 11:12