Narativ postmodernizma i islamske revolucije Irana

Godrat  Ahmadian, Mokhtar Noori

Islamska revolucija Irana kojom je 1979. godine svrgnut Pahlevi režim bila je jedna od prvih velikih demokratskih revolucija uperenih protiv modernističkog totalitarnog režima u posljednjoj četvrti XX stoljeća. Može se kazati da brisanje šahovog režima u procesu islamske revolucije jeste zapravo brisanje teorija ekspanzije prema zapadnom stilu. Za razliku od Pahlevi režima čija je suština počivala na jednom obliku ekstremnog nacionalizma koji se temeljio na arhaičnoj misli, kontra narativ islamske revolucije je odabrao konačnu riječ islama kao svoju ideologiju i smjerokaz djelovanja.

pdf

Sažetak
Islamska revolucija Irana kojom je 1979. godine svrgnut Pahlevi režim bila je jedna od prvih velikih demokratskih revolucija uperenih protiv modernističkog totalitarnog režima u posljednjoj četvrti XX stoljeća. Može se kazati da brisanje šahovog režima u procesu islamske revolucije jeste zapravo brisanje teorija ekspanzije prema zapadnom stilu. Za razliku od Pahlevi režima čija je suština počivala na jednom obliku ekstremnog nacionalizma koji se temeljio na arhaičnoj misli, kontra narativ islamske revolucije je odabrao konačnu riječ islama kao svoju ideologiju i smjerokaz djelovanja.
Ključne riječi: islamska revolucija, Iran, Pahlevi režim


Islamska revolucija Irana kojom je 1979. godine svrgnut Pahlevi režim bila je jedna od prvih velikih demokratskih revolucija uperenih protiv modernističkog totalitarnog režima u posljednjoj četvrti XX stoljeća.  Islamska revolucija je zapravo uklonila povezanost između moderne političke revolucije i prosvjetiteljskih predaja o napretku uma i pokazala da moderna politička revolucija nužno ne znači i širenje prosvjetiteljskog uma. Stoga se može kazati da brisanje šahovog režima u procesu islamske revolucije jeste zapravo brisanje teorija ekspanzije prema zapadnom stilu (Darik, 1388: 291, 292). Michel Foucault smatra kako je islamska revolucija prva transmoderna revolucija u sadašnjem dobu ili kako je još kazao “prva velika pobuna protiv zemaljskih sistema” (Tadžik, 1378: 10). Foucault smatra  da je islamska revolucija sadržavala potpuno negiranje jedne kulture i jedne nacije koja je upala u jedan vid modernizma koji je zapravo po svojoj biti konzervativizam. Program sekularizacije društva i njegove industrijalizacije sa zaostatkom od jednog stoljeća predstavlja jedan vid neokolonijalizma koji se oslanja na čisti apsolutizam. Ono što iranska nacija odbacuje jeste modernizam kao jedan politički projekt i kao princip društvene transformacije ne samo zbog načina na koji Pahlevi dinastija interpretira modernizam nego zbog samog principa koji reflektira: napore za modernizmom jedne islamske zemlje po evropskom stilu (Ibid, 13). Kada se radi o literaturi vezanoj za islamsku revoluciju može se govoriti o dva narativa: Pahlevi narativu i kontra narativu islamske revolucije.
Politička pozicija Irana formalno je u zalogu jedne velike borbe “prsa u prsa” između dva rivala sa svim uobičajenim i drevnim obilježjima: šah i svetac;  naoružani vladar i prognani bez oružja; apsolutistički vladar a nasuprot njega čovjek koji je ustao bez ičega ali je uživao podršku jedne nacije (Foucault, 1377: 34, 35).
Kao što je već spomenuto, kada se radi o islamskoj revoluciji uočavaju se dva jasna oprečna narativa: Pahlevi narativ i kontra narativ islamske revolucije od kojih je svaki s obzirom na vlastite elemente i specifičnosti nastojao dominirati nad onim drugim. Narativ islamske revolucije je Pahlevi režim prepoznavao kao unutarnju a imperijalistički Zapad kao vanjsku različitost.  Za razliku od Pahlevi režima čija je suština počivala na jednom obliku ekstremnog nacionalizma koji se temeljio na arhaičnoj misli, kontra narativ islamske revolucije je odabrao konačnu riječ islama kao svoju ideologiju i smjerokaz djelovanja. I dok su suštinski elementi Pahlevi narativa sadržavali kategorije kao: arhaični nacionalizam, kvazimodernizam i obrazac naprednog doba i sekularizam dotle je kontra narativ islamske revolucije objedinio sve napredne elemente ostalih narativa i akcentirao se na oživljavanje islama i vladavinu islamskih naučavanja. I na koncu, kontra narativ islamske revolucije je uspio ovladati cjelokupnim društvom i vraćajući se islamu, te prezentiranjem dekonstruktivnog učitavanja ostvario je pobjedu nad zapadnjačkim Pahlevi narativom koji je insistirao na stabilizaciji modernizacije prema zapadnom obrascu. (Hošruzade, 1385: 68, 69)


Epistemološko razdvajanje: rođenje sistema islamske republike
    Sistem islamske revolucije koji predstavlja produkt sučeljavanja društva pod vođstvom uleme sa Pahlevi režimom uspostavljen je nakon islamske revolucije (Mousaqi, 1385: 267). Ali, nije se moglo predvidjeti pozicioniranje sistema islamske republike sa teorijskim modelima modernizma posredstvom revolucionarnog pokreta Irana 1979. godine.  Sada je došlo vrijeme za revidirajuću procjenu jedne od temeljnih hipoteza glavnog teorijskog toka teoretiziranja o napretku a to je kako je materijalizam praćen industrijalizacijom i društvenom promjenom pri čemu tradicionalni intelektualci i sistem vjerovanja utiru stazu modernoj državi a vjerski pravac se marginalizira na jednu posebnu sferu (Banared va Xalilzad, 1378: 100). Dočim, sistem islamske revolucije pojavio se kao suštinski obrazac revolucionarnog islama. Posvema je jasno da iranski model izgradnje sistema predstavlja veoma važno iskustvo ulaganja napora za formiranjem jedne moderne religijske države čija novoočitovana struktura ne korespondira sa znanstvenim obrascima postojećih sistema zapadnih društava (Espozito va Val, 1390: 112).
    Za razliku od teorija o razvoju i modernizaciji koje insistiraju na formiranju moderne sekularne države u procesu razvoja imam Homeini (r.a.) kao lider islamske revolucije islamsku vlast je smatrao neizbježnom nužnošću a sprovođenje islama u praksi zalogom formiranja islamske države. Imam Homeini (r.a.) je smatrao: Mi smo dužni sada kada je islamska republika postala naš službeni sistem u svim segmentima djelovati u skladu sa islamskom republikom. Islamska republika tj. da sistem djeluje prema islamskim propisima i u skladu sa željama naroda (Imam Homeini, 1370: 201/7).
    Lider islamske revolucije raščlanjujući sistem islamske republike o republici govori kao o formi i obliku vlasti a islam smatra sadržajem i suštinom sistema (Ibid, 157/4). Imam (r.a.) nadalje kaže: Vlast islamske republike jeste republikanska kao i kod ostalih republika ali je njen zakon Božanski zakon (Ibid, 138/4).
    Da rezimiramo, ako je šah Pahlevi dinastije svojom misijom smatrao dovesti Iran do kapija velikih civilizacija, tj. do naprednih industrijskih zemalja Zapada, novouspostavljeni sistem islamske republike od samog početka je svojom dužnošću smatrao uspostavu novih vrijednosti i odgoj novih generacija muškaraca i žena. Insistiranje na etičko-kulturnom promoviranju, odgoj i obrazovanje, odstranjivanje iz društva zapadnih vrijednosti te umjereno pridavanje pažnje materijalnim pitanjima nije slučajno ni neracionalno. Promjene u obrazovnim programima, nastavnim jedinicama te potpuna promjena obrazovnog sistema imale su za cilj uspostavu jednog posve novog etičkog sistema. Upravo kao što su promotori sistema islamske republike nebrojeno puta kazali da su novi prioriteti etički i kulturni a ne materijalni (Nadžm Abadi, 1377: 377, 378).
    Kakogod, sistem Islamske republike poklonio je iranskom društvu nova i različita značenja. Nakon islamske revolucije ustanovljen je jezik nove sile. Ovaj jezik posredstvom isticanja središnjeg označitelja „islama“ i njegovog uvođenja u središte društva doveo je do akumuliranja nove sile čije objektivno očitovanje predstavlja formiranje sistema Islamske republike 1979. godine. Uspostavom sistema Islamske republike dolazi i do formiranja nove političke kulture u smislu da je iransko društvo promijenilo političku kulturu i uvodilo iskustvo različitosti (Adib zade, 1387: 117).

Negiranje pozapadnjačenja
    I tokom islamske revolucije a i nakon uspostave sistema Islamske republike, Zapad, a posebno SAD su izvrgnuti kritici od strane revolucionara predvođenih Imamom Homeinijem (r.a.). Imam Homeini (r.a.) kao lider revolucije i utemeljitelj sistema Islamske republike predstavljao je simbol antiimperijalizma, antiamerikanizma i antizapadnjaštva i sve političke snage koje su izrasle iz revolucionarnog ozračja slijedile su Imamov kurs antiimperijalizma (Ibid, 121). Imamova misao se temeljila na neprijateljstvu sa Amerikom uz insistiranje na nezavisnosti, nužnosti oslobađanja od vezanosti za Zapad i pozapadnjačenje kao i na odricanju autentičnosti zapadnoj kulturi te na isticanju globalnih aspekata iranskog političkog islama (Hoseini zade, 1386: 316).
Govori Imama iz ovog perioda usmjereni su na neprijateljstvo sa Amerikom i na pozapadnjačenje. Pozapadnjačeni čovječe, pristalice svega tuđinskog, prazni čovječe bez sadržaja, povrati se sebi. Nemoj pozapadnjačavati sve svoje (Imam Homeini, 1378: 56/8). Zapad ne vodi računa o čovjeku. On čovjeka vuče u propast; čovjeku donosi svirepost (Ibid, 81). Zapad „porađa“ životinju i to ne bezazlenu životinju već jednu zvijer-životinju, čovjekoubicu i ljudoždera. Napredak na Zapadu nije humanistički napredak, nema humanističkog odgoja (Ibid, 95).  Na Zapadu nema ničega osim zločina i izdaje (Ibid, 11/51).
Kritika pozapadnjačenja na čemu je insistirao Imam pokazatelj je napora narativa političkog islama na antagonizmu sa Zapadom. Ovo je predstavljalo kretnju u pravcu nezavisnosti, ili drugim riječima kazano izraženiji nativizam i distanciranje od svega što u sebi nosi predznak neislamskog (Hoseini zade, 1386: 318).
Na kraju, moglo bi se kazati da je za revolucionarne Irance onog doba imperijalizam predstavljao segment njihovog svakodnevnog života i u revolucionarnom narativu reflektirao se kao faktor zaostalosti iranskog društva. Subjekti i snage izrasli iz revolucionarnog ozračja pod sloganom „ne želimo biti zapadnjaci“ krenuli su u filtriranje svega zapadnjačkog u iranskom društvu. Otpočela je borba sa svime što je asociralo ili nosilo obilježje Zapada i svaka tema koja je imala doticaja sa Zapadom u ovom procesu filtriranja je odbacivana i potiskivana na marginu (Adib zade, 1387: 114).
S obzirom na ono što je kazano o islamskoj revoluciji i novom spoznajno-političkom sistemu može se reći da je napredak i modernizam prema zapadnim principima, da je sve to pohranjeno u prošlosti. Danas u sjeni revitalizacije života islama ide se za etičkim sistemom koji se temelji na islamskim principima i koji omogućava zadovoljstvo na ovome te izbavljenje na onome svijetu. Ovakav pristup nameće zaključak da negiranje Pahlevi režima u procesu islamske revolucije jeste zapravo negiranje teorija o napretku prema zapadnom modelu koje su za ovaj vladajući režim predstavljale obrazac napretka.

 

 

Zadnji put promjenjenpetak, 27 Januar 2017 11:12